عقده ادیپ و عقده الکترا: نحوه به وجود آمدن و درمان آنها
عقده ادیپ اصطلاحی است که در مراحل رشد روانی-جنسی استفاده میشود. گرچه این مفهوم، اولین بار در سال ۱۸۹۹ توسط زیگموند فروید ارائه شد اما تا سال ۱۹۱۰ زیاد استفاده نمیشد.
عقده ادیپ میل و توجه کودک پسر به والد جنس مخالف خود است (مادر) و حس حسادت نسبت به والد همجنس (پدر).
با توجه به این مفهوم بحث برانگیز، کودکان والد هم جنسشان را به عنوان رقیب تلقی میکنند. یک پسر احساس میکند برای دریافت توجه مادر باید با پدرش رقابت کند.
یا یک دختر برای جلب توجه پدرش با مادر خود به رقابت میپردازد. مفهوم بعدی که عقدهی الکترا است توسط دانشآموز اسبق و همکار فروید و یونگ مطرح شد.
بحث اصلی در این تئوری، احساسات جنسی یک کودک به والدش است. فروید معتقد بود، با این وجود که احساسات و امیال ذکر شده سرکوب و واپس رانده میشوند، همچنان تاثیر قابل ملاحظهای بر رشد کودک دارند.
در ادامه به نشانههای عقده ادیپ و الکترا و چگونگی حل آنها خواهیم پرداخت.
ریشههای عقده ادیپ به کجا برمیگردد؟
نام این عقده از ادیپوس رکس گرفته شده- نام شخصیتی در نمایش Sophocles. در این نمایش، ادیپوس رکس بدون اینکه بداند پدرش را به قتل میرساند و با مادرش ازدواج میکند.بر اساس تئوری فروید، رشد روانی جنسی کودکان در چند مرحله اتفاق میافتد. تمرکز تمایل جنسی در هر مرحله متمرکز بر یک بخش خاصی از بدن است.فروید باور داشت با رشد جسمانی، بخشهایی از بدن به نوعی منبع لذت، ناکامی یا هر دو تبدیل میشوند. امروزه، وقتی از لذت جنسی حرف میزنیم، منظور همان بخشهای جنسی بدناند.به نظر آقای فروید، مراحل رشد روانی-جنسی عبارتند از:
- دهانی. این مرحله بین نوزادی تا ۱۸ ماهگی رخ میدهد. تمرکز این مرحله بر دهان است، لذتهایی مانند مکیدن، لیس زدن، جویدن، و گاز گرفتن.
- مقعدی. این مرحله از ۱۸ ماهگی تا ۳ سالگی است. کودکان نوپا از نگهداشتن یا رها کردن ادرار و مدفوعشان لذت میبرند. تمرکز این مرحله بر حرکات روده است.
- آلتی. مرحلهی آلتی از ۳ تا ۵ سالگی رخ میدهد. بر این باوراند که مهمترین مرحلهی رشد روانی-جنسی است. در این مرحله پسران و دختران از تحریک اندام جنسی لذت میبرند. و عقدههای ادیپ و الکترا ایجاد میشوند.
آنها برای اجتناب از تنبیه حس تمایل به والد جنس مخالف را رها میکنند و خصوصیات والد همجنس را میپذیرند. در نتیجه فرا خود شکل میگیرد و کودک هر بار که از معیارها تخلف کند،احساس گناه میکند.
- نهفتگی. مرحلهی نهفتگی بین ۵ تا ۱۲ سالگی را شامل میشود. غرایز جنسی خفته هستند و هنگامی که کودک ارزشهای اجتماعی تازهای را از بزرگسالان و همسالان فرا میگیرد، فراخود نیرومند میشود.
- تناسلی. این مرحله از سن ۱۲ سالگی (بلوغ) تا بزرگسالی است. با فرا رسیدن بلوغ، تکانههای جنسی از نو ظاهر میشوند. رشد موفقیت آمیز در طول مراحل قبلی، به ازدواج و رابطه پخته جنسی،فرزند پروری منجر میشود.
- بر اساس نظریات فروید، ۵ سال اول زندگی، سالهای بسیار مهمی برای رشد و شکلگیری ویژگیهای شخصیتیمان در بزرگسالی هستند.
- او باور داشت، در طی این زمان، ما توانمند میشویم تا نیازهای جنسیمان را کنترل و آنها را به سمت رفتارهای قابل قبول اجتماعی هدایت کنیم.
- علائم عقده ادیپ
- علائم عقده ادیپ میتوانند بسیار نامحسوس باشند و تمام این علائم آشکاراً جنسی تلقی نمیشوند.موارد زیر مثالهایی از علائم عقده ادیپ هستند:
- پسری که نسبت به مادرش حس مالکیت میکند و به پدر میگوید به مادرش دست نزند.
- کودکی که اصرار دارد بین پدر و مادرش بخوابد.
- دختری که میگوید وقتی بزرگ شد میخواهد با پدرش عروسی کند.
- عقده الکترا
- مرحلۀ مشابه برای دختران با عنوان عقده الکترا یاد میشود که در آن دختران به پدر تمایل و به مادر احساس حسادت دارند.کارل یونگ بود که برای توضیح تجلی عقده ادیپ در دختران از اصطلاح عقدهی الکترا استفاده کرد. اگرچه، فروید میگفت اصطلاح ادیپ هم برای دختران و هم برای پسران است، اما باور داشت که هر یک تجربیات جنسی متفاوتی دارند.
- فروید اظهار داشت، زمانی که دختران متوجه میشوند آلت تناسلی مردانه ندارند، از مادرشان خشمگین میشوند که آنها را به اندازهی کافی توانمند به دنیا نیاورده است. سرانجام، این نارضایتی منجر میشود که دختر با مادرش همانند سازی کرده و ویژگیهای والد هم جنسش را درونی کند.دیدگاه فروید نسبت به جنسیت زنان به شدت مورد انتقاد قرار گرفت. روانکاوی به نام کارن هورنای، مفهوم فروید به عنوان حسادت دختران نسبت به آلت جنسی مردانه را رد کرد و به جای آن بیان کرد، مردان به دلیل اینکه قادر نیستند کودکی به دنیا آورند حسادت میورزند.فروید، خود اعتراف کرده بود که درک او از زنان شاید کامل نبوده.
- انواع عقده ادیپ
- عقده ادیپ مثبت:تمایل کودک به والد جنس مخالفش، و حس رقابت با والد هم جنسش را گویند.عقده ادیپ منفی:عقده ادیپ منفی برعکس عقده ادیپ است که در آن کودک به والد همجنس خود تمایل دارد و به رقابت با والد غیر همجنس میپردازد. پسر میخواهد جای مادر را بگیرد و رابطهای رمانتیک با پدرش داشته باشد. این موضوع میتواند علتی برای همجنس گرایی باشد.
- عقده ادیپ چگونه حل میشود؟
- در هر مرحله از تئوری روانی-جنسی فروید، کودکان با یک تعارض رشدی مواجه میشوند که برای رسیدن به شخصیت بالغ و سالم باید این تعارضات را حل کنند.برای تبدیل شدن به فردی موفق با هویتی سالم، کودک باید با والد همجنس خودش همانند سازی کند تا قادر باشد تعارضات مرحلۀ آلتی را حل کند. اما چگونه!؟فروید اظهار میکند، در حالی که نهادِ اولیه خواهان نابودی پدر است، «خودِ» واقعگرا میداند که پدر بسیار قوی ست.به علاوه، پسر وابستگی مثبتی هم به پدرش دارد. سپس پسر دچار اضطراب اختگی میشود.
- فروید باور داشت وقتی کودک نسبت به تفاوتهای جسمانی زن و مرد آگاهتر میشود، فکر میکند آلت جنسی زنان برداشته شده، و چون به مادر تمایل دارد پدر او را با اخته کردن تنبیه خواهد کرد.کودک برای حل این تعارض از مکانیسم دفاعی همانند سازی استفاده میکند. درست در این موقع «فراخود» شکل میگیرد. فراخود تبدیل به نوعی اقتدار اخلاقی میشود، با درونیسازی ویژگیهای پدر تلاش میکند تا تمایلات نهاد را سرکوب کند؛ «خود» وارد عمل میشود تا کودک را به استانداردهای ایدهآل برساند.
- اگر عقده ادیپ با موفقیت در مرحلهی آلتی حل نشود، فرد در آن مرحله تثبیت شده و باقی میماند. این موضوع منجر میشود پسران نسبت به مادرانشان تمایل داشته باشند و دختران نسبت به پدرانشان؛ که باعث میشود در روابط رمانتیک خود افرادی را انتخاب کنند که به والد جنس مخالفشان شباهت دارند.عقده ادیپ یکی از بحثبرانگیزترین مسائل روانشناسی است. محققین هنوز مطالعاتشان را در این زمینه ادامه میدهند.
