همه افراد ممکن است در طول دوران زندگی انواع مختلفی از ترس و فوبیا را تجربه نمایند.
در واقع ترس یک حالتی طبیعی نسبت به وقایع ترسناک و موقعیت های تهدید آمیز است. که بیشتر جنبه حفاظتی دارد و باعث می شود فرد در این موقعیت ها بیشتر مواظب خودس باشد.
اگر این ترس بیش از حد زیاد باشد و حالت افراطی پیدا کند یک اختلال روانی به حساب می آید.
فوبیا چیست؟ فوبیا یا ترس ،استرس یا اضطراب مختل کننده ای است که به واسطه محرکی که به تنهایی ترسی ندارد ایجاد می شود.
افرادی که به فوبیا دچار هستند خودشان می دانند که ترسشان غیرمنطقی است اما باز هم نمی توانند بر ترس خود غلبه کنند.
انواع فوبیا (فوبیای خاص)
فوبیای خاص بسیار متنوع است و انواع متفاوتی دارد و ممکن است فرد به چند فوبیا دچار شود. فوبیا به پنج دسته کلی تقیم می شود، در زیر چند نمونه از فوبیاها را مورد بررسی قرار می دهیم.
فوبیای حیوانات
فوبیای حیوانات یکی از انواع فوبیا است که حیوان محرک آن می باشد.
در فوبیا فرد ترس شدید و غیر معقولی را به واسطه تصور ذهنی، دیدن عکس یا مواجهه واقعی با حیوانی خاص تجربه میکند.
حتما لازم نیست حیوان را ببیند بلکه تصور حیوان نیز ترس دارد.
در برخی موارد، فوبیای حیوانات ممکن است با حملات وحشتزدگی یا پانیک همراه شود و مشکلات شدیدی از جمله سکته قلبی، بالا رفتن ضربان قلب و فشار خون و تعریق زیاد را برای فرد به وجود آورد.
ترس غیر منطقی از حیوانات سیری مزمن دارد و در صورتی که اقدامات درمانی صورت نگیرد، ممکن است روابط بین فردی، عملکرد شغلی و اجتماعیتان را به کلی مختل کند.
۹تا از شایع ترین فوبیای حیوانات به شرح زیر است:
- ترس از عنکبویت یاArachnophobia
یکی از اصلیترین علتهای به وجود آمدن فوبیا، تجربه ناگوار در گذشته در مواجهه با آن محرک خاص است.
اما بسیاری از افراد که ترس از عنکبوت را دارند تجربه ناگواری نداشته اند. پس دلیل ان ریشه در تکامل انسان دارد.
محققان تعدادی از نوزادان را در معرض عکسهایی از عنکبوت، گل و ماهی قرار دادند.
بعد از بررسی واکنش نوزادان به این عکسها دریافتند که مردمک چشم نوزادان در مواجهه با عکس عنکبوت، گشادتر از حالتهای دیگر است.
گشاد شدن مردمک چشم بیانگر واکنش در مقابل استرس است. هر چقدر مردمک بیشتر گشاد شود، واکنش در مقابل استرس بیشتر است.
درنتیجه محققان دریافتند نوزادان بدون اینکه یادگیری اکتسابی خاصی داشته باشند واکنش استرسی بیشتری به عنکبوت دارند. پس ریشه ترس از عنکبوت باید در سرشت انسان باشد.
این ترس می تواند به دلیل فایدهای که در گذشته برای انسان داشته به وجود آمده باشد. در گذشتههای خیلی دور، عنکبوتها یکی از عوامل اصلی مرگ و میر و کاهش جمعیت بودهاند، در نتیجه باید از آنها دوری میشد.
- ترس از ماریا Ophidiophobia
کسانی که نسبت به مار فوبیا دارند، حتی از مواجهه با مکانهایی که احتمال میدهند در آن جا مار وجود داشته باشند، اجتناب میکنند.
ترس از مار در طبقه بندی علمی اختلالات روانی، زیر مجموعۀ فوبیای حیوانات قرار میگیرد و در طبقه اختلالات اضطرابی جای دارد.
- ترس از زنبوریا Spheksophobia
کسانی که نسبت به زنبور فوبیا دارند، حتی از مواجهه با مکانهایی که احتمال میدهند در آن جا زنبور وجود داشته باشند، اجتناب میکنند.
- ترس از پرنده یا Ornithophobia
بسیاری از افراد ممکن است فکر کنند ترسیدن از پرندهها آنچنان مسئلهی مهمی نیست و به درمان نیاز ندارد؛
اما این ترس در بسیاری موارد میتواند به شدت آزاردهنده و اضطرابآور باشد چرا که مدام فکر و ذهن فرد مبتلا را به خود مشغول میکند.
- ترس از موشیا Musophobia
ترس از موش بیشتر به خاطر سرعتش است.چون سرعت زیاد باعث می شود شما هیچ عکس العملی را نتوانید نشان دهید و ترس واسترس در شما به وجود بیاید.
- ترس از ماهییا Ichthyophobia
درمان شناختی یکی از مؤثرترین راه کارهای درمانی برای درمان ترس از ماهی است.
افرادی که فوبیای ماهی دارند، این حیوان را بسیار خطرناکتر از آنچه که هست، میپندارند. این درمان طرز فکر افراد مبتلا را نسبت به این حیوان تغییر میدهد.
- ترس از سگیا Cynophobia
افرادی که فوبیای سگ دارند، این حیوان را بسیار خطرناک تر از آنچه که هست، میپندارند.
- ترس از سوسکیا Entomophobia
سوسک به دلیل رنگ تیره ای و ظاهرش چندش آور است و کسانی که ترس از سوسک را دارند بسیار آن را خطرناک در نظر می گیرند.
- ترس از گربهیا Entomophobia
کسانی که نسبت به گربه فوبیا دارند، حتی از مواجهه با مکانهایی که احتمال میدهند در آن جا گربه وجود داشته باشند، اجتناب میکنند.
فوبیای محیط های طبیعی از جمله انواع فوبیا
در فوبیای محیط های طبیعی فرد مبتلا از پدیده های طبیعی می ترسد در زیر نمونه ای از این فوبیا ذکر شده است.
ترس از ارتفاعات یا Acrophobia
افراد مبتلا به فوبیای ارتفاع به طور فعالانهای از رفتن به ارتفاعات، ساختمانهای بلند، آسانسورهای شیشهای بیرون از ساختمان و… اجتناب میکنند.
حتی تصور بودن در جایی بلند برای این افراد موجب اضطراب شدید میشود
ترس از طوفان و رعد و برق یا Astraphobia
ترس از آب یا Aquaphobia
اگر فرد مبتلا به این فوبیا حتی به آب فکر کند، اضطراب عجیبی او را فرا میگیرد.
قرار گرفتن در کنار ساحل، شنیدن صدای شُر شُر آب و قرار گرفتن زیر باران برای این دست از افراد احساسات ناخوشایندی را ایجاد میکند.
فوبیای خون، تزریق و جراحت یا (Bll)
ترس از خون، عمل جراحت و آمپول و تزریق یکی از انواع فوبیا است که در آن فرد مبتلا ترس شدید و غیر منطقی نسبت به دیدن خون خود، دیگران و یا حتی خون حیوانات دارد.
به این صورت که فرد ممکن است صرفا با شنیدن اسم آن دچار ترس شود و یا با دیدن آنها و یا حس کردنشان آن ترس را تجربه کنند.
ممکن است شما نیز افرادی را دیده باشید که با دیدن کوچکترین قطره خون غش میکنند و اغلب هم از دادن آزمایش خون و رفتن به آزمایشگاه فراریاند.
ترس از خون
ترس از خون و آمپول و جراحت یا فوبیای خون وآمپول در دستهی اختلالات اضطرابی جای میگیرد.
افراد مبتلا به هنگام تماشای عکس یا فیلم خون و آمپول دچار ترس و اضطراب میشوند و ممکن است ضربان قلبشان بالا برود، بلرزند و یا از هوش بروند.
افراد در طول زندگی ممکن است بارها انگشت خود را ببرند و دچار جراحت جزئی شوند؛ اما این جراحت جزئی برای افراد مبتلا به ترس از خون بسیار وحشتناک است.
درست است که درد زیادی را بر اثر این جراحت حس نمیکنند اما خون ناشی از جراحت باعث میشود رنگشان سفید شود، دچار تهوع و تعریق شوند و بر زمین بیوفتند.
تنها ۳ تا ۴ درصد از افراد به این بیماری مبتلا هستند.
احتمال ابتلا به این بیماری در افرادی که والدین یا اقوام آنها اختلالات اضطرابی و یا به طور خاص فوبیا داشتهاند، بیشتر از افراد دیگر است.
ممکن است یک پیوند ژنتیکی در میان آنها وجود داشته باشد که حامل انتقال این ژن به فرزندانشان باشد.
ترس از خون به احتمال زیادی زندگی فرد را تحت تأثیر قرار میدهد. چرا که افراد در طول روز ممکن است با خون مواجه شوند.
همچنین افراد مبتلا از دادن آزمایش خون اجتناب میکنند و همین امر ممکن است به سلامتی آنها را به خطر بیندازد.
افرادی که فوبیای خون و آمپول را دارند از قرار گرفتن در مکان هایی چون بیمارستان و بهداشت و جاهایی که احتمال می دهند با خون و آمپول رو به رو شوند دوری می کنند.
در هنگام بیماری این افراد معمولا از قرص و شربت استفاده می کنند و هرگز راضی به زدن آمپول نمی شوند.
فوبیا باعث اختلال در کارها فرد می شود و در کارکردهای فرد و اجتماعی اختلالاتی را به وجود می آورد.
فوبیا یک آسیب روانی به حساب می آید و شایع ترین اختلال در زنان و دومین اختلال شایع در مردان به حساب می آید.
در نتیجه به دلیل درصد شیوع آن و آشنایی با نشانه ها و علائم آن، تشخیص و درمان آن اهمیت بسیاری دارد.
فوبیای اعمال و فرایندها
در فوبیای اعمال و فرایندها فرد از فرایندهای مشخصی می ترسد که بعضی از آن ها عبارت اند از:
گاه ترس از بچه دار شدن تبدیل به نوعی فوبیا و ترس مرضی میشود که ریشه در اتفاقات و حوادث گذشته دارد و به صورت دقیقتر باید مورد تحلیل قرار بگیرد.
ممکن است به دلیل نداشتن امنیت شغلی و اقتصادی یا نداشتن حمایتی از اطرافیان باشد و همچنین نداشتن امنیت روانی و تجربه نداشتن در زمینه فرزند پروری می تواند باعث ترس از بچه دار شدن شود.
بسیاری از زنان شاغل چون فکر می کنند بچه جلوی پیشرفت و هدف های آن ها را می گیرد نسبت به بچه دار شدن رغبتی ندارند.
- ترس از رانندگی کردن یا Vehophobia
بسیاری از افراد ممکن است در کودکی تصادف خطرناکی را دیده باشند و بسیاری از افراد زندگی خود را از این طریق از دست داده باشند و یا در مورد اتفاقاتی که ممکن است با ماشین پیش بیاید در ذهن خود تصوراتی دارند.
این تصورات باعث می شود فوبیای رانندگی داشته باشند.
- ترس از پرواز یا Aerophobia
ترس از هواپیما می تواند به دلیل ارتفاع کردن و اتفاقاتی همچون سقوط باشد.
حتی تصور پرواز کردن نیز برای این افراد اضطرابزا است و علائم ترس مانند بالا رفتن ضربان قلب، مشکل در تنفس، تعریق شدید و… ایجاد میشود.
- ترس از زایمان یا توکوفوبیا
ترس از زایمان تجربه رایجی میان بانوان است. این مسئله امری طبیعی است و با توکوفوبیا متفاوت است.
در حقیقت حدود ۸۰ درصد از بانوان در دوران بارداری خود ترسهایی را پیرامون زایمان تجربه میکنند.
با این حال از این میان ۱۳ درصد از بانوان دچار توکوفوبیا هستند چرا که توکوفوبیا نوعی ترس بسیار شدید و افراطی است و باعث میشود که فرد از موقعیتهای مرتبط با زایمان اجتناب کنند.
در حالی که اغلب مادران در طول بارداری یاد میگیرند که چگونه اضطراب خود را کنترل کنند و ترس آنها در حدی نیست که باعث شود از مراجعه به پزشک و اقدام برای زایمان خودداری کنند.
توکوفوبیا به معنای ترس و اضطراب بسیار شدید در مورد زایمان است. این ترس میتواند برای یک مادر باردار وضعیت فلج کننده و وحشت باری را ایجاد کند و باعث شود که او از نظر هیجانی و جسمانی تحت تأثیر قرار بگیرد.
توکوفوبیا یکی از انواع فوبیای خاص است و نوعی اختلال اضطرابی محسوب میشود. همانند سایر فوبیاها فرد مبتلا به این ترس تلاش میکند تا از هرگونه موقعیتی که او را با موضوع ترسش مواجه میکند اجتناب کند.
به این ترتیب ممکن است که شما در طول دوران حاملگی از رفتن نزد پزشک خودداری کنید و یا حتی به طور کل به خاطر این ترس نخواهید باردار شوید.
- ترس از بودن در مکان های بسته مانند آسانسور یا Claustrophobia
افرادی که به کلاستروفوبیا مبتلا هستند از آسانسور، دستگاه ام آر آی، تونل ها و یا اتاق پرو نیز اجتناب می کنند.
حتی فکر بودن در جایی بسته نیز در این افراد باعث اضطراب شدیدی می شود و علائمی مانند افزایش ضربان قلب، تعریق شدید، مشکل در تنفس و… را ایجاد می کند.
- ترس از بودن در مکان های باز و شلوغ یا Agoraphobia
آگورافوبیا یکی ازانواع فوبیا در دسته اختلالات اضطرابی است که در آن فرد ترسی افراطی و غیرمنطقی نسبت به فضاهای باز، بسته یا شلوغ دارد.
افراد مبتلا به آگورافوبیا نمیتوانند به تنهایی از خانه بیرون بروند یا وقتی در مکان های شلوغ قرار می گیرند نگرانند که نتوانند از آن جا فرار کنند.
آن ها در این شرایط ممکن است که دچار حمله عصبی شوند یا ضربان قلبشان به میزان بسیار زیادی بالا رود.
این مشکل ممکن است باعث شود مدت های زیادی را در خانه بمانید یا برای بیرون رفتن دائما منتظر کسی باشید تا در کنار او احساس امنیت کنید.
مسلما این وضعیت عملکردهای روزانه آن ها را با اختلال های زیادی مواجه خواهد کرد.
امروزه صحبت کردن یکی از کلیدهای موفقیت است ولی هستند کسانی که به خاطر ترس از صحبت در جمع از حرف زدن در محافل مختلف اجتناب میکنند.
هراس از حرف زدن در جمع حسی کاملا طبیعی است و هر کسی حداقل یک بار آن را تجربه کرده است.
شاید شما هم در هنگام صحبت کردن در جمع ناخودآگاه عصبی میشوید و ذهنتان جملات منفی را با خود تکرار میکند.
به همین دلیل فقط واکنشهای منفی دیگران را نسبت به خودتان میبینید.
اضطراب عامل اصلی این مشکل است ولی جای نگرانی نیست چون با به کار بردن روشهای مناسب میتوانید این مساله را برطرف کنید.
همچنین یکی دیگر از دلایل ترس ریشه در تفکر کمال گرایی دارد.
زمانی که فرد احساس میکند به قدر کافی خوب نیست ترس او را فرا میگیرد. این ترس زمانی شروع میشود که فرد به قضاوت و داوری خود میپردازد و به خود نمره میدهد.
- ترس از موقعیتهای اجتماعی
اختلال اضطراب اجتماعی، نوعی اختلال اضطرابی است که در موقعیتها و شرایط اجتماعی روزمره، فرد دچار اضطراب طاقت فرسا و بیش از اندازه میشود.
افراد دارای فوبیای اجتماعی ترسی همیشگی، از مشاهده یا قضاوت شدن توسط دیگران و مورد تمسخر قرار گرفتن دارند.
افراد مبتلا به اختلال فوبیای اجتماعی، معمولا دچار عزت نفس و اعتماد به نفس پایین، وسواس فکری و افسردگی میشوند و احتمال ابتلای آنان به دیگر انواع فوبیا نیز وجود دارد.
علائم فیزیکی و جسمانی فوبیاها و هراسها چیست؟
فرد مبتلا به فوبیا علائم و نشانههای زیر را تجربه میکند. این علائم در میان بسیاری از انواع فوبیا مشترک هستند:
- احساس اضطراب غیر قابل کنترل در مواجه با منبع ترس
- احساس دوری کردن از منبع ترس به هر قیمتی
- ناتوانی از عملکرد صحیح در هنگام مواجه با عوامل تحریک کننده
- آگاه بودن به اینکه ترس غیر معمول و اغراق شده بوده و ترکیبی از ناتوانی کنترل احساسات است.
فرد هنگام مواجه با چیزی که منجر به فوبیای او میشود، اضطراب شدید و احساس وحشت فزآیندهای را تجربه خواهد کرد. اثرات فیزیکی این احساسات شامل:
- تعریق زیاد
- تنفس غیر طبیعی
- ضربان قلب بالا
- لرزش
- تب و لرز
- احساس خفگی
- درد سینه و احساس گرفتگی در سینه
- حس پرواز پروانه ها در شکم (حسی جسمی در انسان است که حس شلوغی در معده است و ناشی از افت جریان خون به این عضو میباشد. این اتفاق نتیجه ترشح آدرنالین در یک پاسخ جنگ یا گریز است، که به افزایش ضربان قلب و فشار خون میانجامد و در نتیجه باعث ارسال شدن خون بیشتر به ماهیچهها میشود)
- احساس سوزن سوزن شدن دست و پا
- خشکی دهان
- گیجی و توهم
- تهوع
- سرگیجه
- سردرد
علت فوبیا
شروع فوبیا بعد از ۳۰ سالگی چندان رایج نیست و در بسیاری از موارد فوبیا در طی دوران کودکی، سالهای نوجوانی و یا اوایل بزرگسالی آغاز میشود. انواع فوبیا به دلیل یک تجربه استرس آور، رویدادی ترسناک و یا به علت داشتن پدر و مادری مبتلا به فوبیا که کودک از آنها یاد میگیرد، رخ میدهد.
مغز در زمان فوبیا چگونه عمل میکند؟
برخی از مناطق خاص مغز وقایع خطرناک و یا مرگبار را ذخیره و یاد آوری میکنند. اگر شخص بعدها در زندگی با شرایط و رویداد مشابهی روبهرو شود، این بخشهای مغز آن واقعه استرس آور را دوباره و بیش از چند بار به شخص یاد آوری خواهند کرد و همین باعث میشود که بدن همان واکنش را دوباره تجربه کند.
در یک فوبیا، بخشهایی از مغز که با ترس و استرس مرتبط هستند، به صورت مداوم وقایع ترسناک پیش آمده را یاد آوری خواهند کرد. تحقیقات نشان میدهد که فوبیا اغلب به آمیگدال که پشت غده هیپوفیز قرار دارد مرتبط است. آمیگدال ترشح هورمون جنگ و گریز را تحریک میکند. در این شرایط مغز و بدن برای مقابله با حالت استرس آماده میشوند.
راههای درمان فوبیا
فوبیا تا حدود بسیار زیادی قابل درمان است و افرادی که با آنها درگیر هستند تا حدود زیادی به مشکل خود آگاه هستند. همین موضوع کمک میکند تا تشخیص بهتر انجام شود. صحبت کردن با یک روانشناس یا روانپزشک اولین قدم برای درمان فوبیایی است که پیش از این تشخیص داده شده است.
اگر فوبیا باعث ایجاد مشکلات شدید نشده باشد، دوری کردن از منبع ترس به کنترل آن کمک خواهد کرد. بسیاری از افراد مبتلا به نوع خاصی از فوبیا به دنبال درمان نیستند با وجود اینکه این ترسها معمولاً قبل کنترل هستند. دوری از کردن از عوامل تحریک کنندهی برخی از فوبیاها ممکن نیست، این موضوع به خصوص در مورد فوبیا پیچیده صادق است. در این موارد، صحبت کردن با متخصص بهداشت روانی اولین قدم برای بهبودی خواهد بود
بسیاری از فوبیاها با درمان مناسب قابل درمان هستند. یک درمان واحد که برای همه افراد مبتلا به فوبیا موثر باشد، وجود ندارد. هر درمان باید به شیوهی موثری برای هر فرد تنظیم شود تا موثر باشد.
پزشک، روانشناس یا روانپزشک ممکن است رفتار درمانی، دارو و یا ترکیبی از این دو را انجام دهند. هدف از درمان کم کردن ترس و اضطراب و کمک به افراد برای کنترل واکنش به عوامل ایجاد کنندهی فوبیا است.
دارو
داروهای زیر برای درمان فوبیا موثر هستند:
مسدودکنندههای بتا
این مواد به کاهش علائم فیزیکی اضطراب که در فوبیا هم دیده میشوند، کمک میکنند. عوارض جانبی این داروها، شامل ناراحتی معده، خستگی و سردی انگشتان است.
داروهای ضد افسردگی
بازدارندههای جذب سروتونین (Serotonin reuptake inhibitors) معمولاً برای افرادی که به فوبیا مبتلا هستند تجویز میکنند. این داروها روی سطح سروتونین مغز اثر گذاشته و در نهایت باعث خلق و خو و رفتار بهتر میشوند. در ابتدا این داروها باعث حالت تهوع، مشکلات خواب و سردرد میشوند.
اگر این داروها موثر نباشند، پزشک بازدارندههای مونوآمین اکسیداز (monoamine oxidase inhibitor (MAOI)) را برای درمان اضطراب اجتماعی تجویز خواهد کرد. افرادی که این نوع از دارو را مصرف میکنند، مجبور به پرهیز از مصرف گروهی از غذاها هستند. عوارض جانبی شامل سرگیجه، ناراحتی معده، بی قراری، سردرد و بیخوابی خواهد بود.
مصرف داروهای ضد افسردگی تری سیکلیک (tricyclic antidepressant (TCA))، همچون کلومیپرامین (clomipramine)، به بهبود علائم فوبیا کمک خواهد کرد. عوارض جانبی اولیه شامل بی خوابی، تاری دید، یبوست، مشکلات دفع ادرار، ضربان قلب نامنظم، خشکی دهان و لرزش دست است.
مسکنها (Tranquilizers)
بنزودیازپین (Benzodiazepines) مثالی از مسکنهایی است که برای درمان فوبیا تجویز میشود. این دارو ممکن است به کاهش علائم افسردگی کمک کند. افرادی با سابقه اعتیاد به الکل نباید از این داروها مصرف کنند.
در سال ۲۰۲۰ سازمان غذا و داروی آمریکا در مورد این دارو هشدار داد. مصرف این داروها منجر به وابستگی فیزیکی شده و ترک آن حتی ممکن است فرد را با خطر مرگ رو به رو کند. ترکیب این دارو با الکل، مواد مخدر و دیگر ترکیبات مشابه منجر به مرگ خواهد شد. بنابراین اجرای دقیق گفتههای پزشک در هنگام مصرف این دارو بسیار حائز اهمیت است.
رفتار درمانی
برای درمان فوبیا به این روش شیوههای مختلفی وجود دارد:
حساسیت زدایی (Desensitization) یا درمان از راه مواجهه (exposure therapy)
این روی درمانی به افراد مبتلا به فوبیا کمک میکند تا پاسخ خود به منبع فوبیا را تغییر دهند. این افراد کم کم در معرض منبع ترس خود قرار میگیرند. برای مثال برای افراد مبتلا به ترس از پرواز ممکن است کارهای زیر انجام شود:
- در ابتدا به پرواز فکر کنند
- روان درمانگر به این افراد تصویری از هواپیما را نشان خواهد داد
- فرد به فرودگاه برده خواهد شد
- فرد در کابین آموزشی پرواز قرار خواهد گرفت
- در نهایت فرد در پرواز واقعی قرار میگیرد.
درمان رفتاری – شناختی (Cognitive behavioral therapy)
پزشک، رواندرمانگر یا روانشناس به فرد کمک میکند تا منبع فوبیا خود را شناخته و به آن واکنش مناسب را بدهد. این کار باعث میشود که فرد بهتر با شرایط کنار بیاید. برای مثال، این روش درمانی به فرد یاد میدهد که برای کنترل احساسات و افکار خود با فوبیا رو به رو شود.
درمان غیردارویی توسط نوروتراپیست بادستگاههای TDCS ونوروفیدبک میتواند همراه روان درمانی ورفتاردرمانی انجام شود وبهترین عملکرد درمان دارند.
